THÔNG TIN CƠ BẢN VỀ LIBI VÀ QUAN HỆ VỚI VIỆT NAM
1. Khái quát:
- Tên nước: Gia-ma-hi-ri-a A-rập Li-bi nhân dân xã hội chủ nghĩa
- Thủ đô: Tri-pô-li
- Vị trí địa lý: Nằm ở Bắc Phi ; phía Bắc giáp Địa Trung hải, Đông giáp Ai-cập, Đông Nam giáp Xu-đăng, Nam giáp Sát và Ni-giê, Tây giáp An-giê-ri và Tuy-ni-di
- Diện tích: 1.770.000 km2 ( 685,524 dặm vuông), chủ yếu là sa mạc và bán sa mạc (hơn 90%) nhưng giàu tài nguyên khoáng sản (dầu lửa, quặng sắt, uranium...). Đất canh tác (1%) nằm dọc theo bờ biển và tại một số ốc đảo.
- Khí hậu: Phía Bắc khí hậu Địa trung hải, mùa đông lạnh, ẩm ướt, nhiệt độ khoảng từ 150C đến 200C. Phía Nam khí hậu sa mạc, mùa hè khô nóng, nhiệt độ lên tới 40oC - 45oC. Lượng mưa hàng năm ở Tri-pô-li và các vùng lân cận khoảng 400mm - 500mm, ở các tỉnh khác khoảng 200mm.
- Dân số: 5 triệu 800 nghìn người ( UN.2005), phần lớn là người Arập.
- Tôn giáo: Đạo Hồi (phái sunni 97%) được coi là quốc đạo.
- Ngôn ngữ: Tiếng Arập là quốc ngữ. Tiếng Anh, tiếng Italia được sử dụng rộng rãi
- Tổng thống: Đại tá Muammar Al-Kaddafi (bạn gọi là Lãnh tụ cách mạng 1/9 vĩ đại)
- Thủ tướng: Tiến sĩ Al Baghdadi Ali Al Mahmuodi (bạn gọi là Thư ký ủy ban nhân dân toàn quốc) (2/3/2006)
- Chủ tịch Quốc hội : Zinati Mohamed Al-Zinat (bạn gọi là Thư ký Đại hội nhân dân toàn quốc)
- Ngoại trưởng: Abdel Rahman M. Shalgham (bạn gọi là Thư ký ủy ban nhân dân về Liên lạc đối ngoại và Hợp tác quốc tế) (2/3/2006)
- Quốc khánh: 1/9/1969
- Đơn vị tiền tệ: đồng Dina, tỉ giá hối đoái chính thức 1USD = 1,2 LD (2006)
- Thu nhập bình quân đầu người : 5,530 USD (WB.2006).
- GDP : 34,830 tỷ USD (2006).
- Tăng trưởng kinh tế : 8,1% (2006).
2. Lịch sử:
Khoảng 8.000 năm trước công nguyên đã có những người thuộc bộ tộc Béc-be sinh sống ở vùng ven biển và người Garemente ở vùng sa mạc nội địa. Đến thế kỷ thứ 10 trước công nguyên, ở Li-bi có 2 tộc người sinh sống. Người Li-bi gốc Địa Trung Hải sống ở ven biển và người da đen gốc Ethiopia sống ở nội địa.
Từ thế kỷ thứ 10 trước công nguyên, các nhà buôn Hy lạp đã đặt chân đến đây và dần dần biến vùng bờ Địa Trung Hải thành thuộc địa của mình. Đế chế Carthage thuộc địa nổi tiếng của Hy lạp được thành lập ở phía Tây nay được gọi là Li-bi. Năm 517 trước công nguyên, Đế chế Carthage mở rộng sự thống trị của mình ra các vùng lân cận. Từ năm 96 trước công nguyên, Li-bi rơi vào sự đô hộ của La Mã. Năm 643, người Arập bắt đầu Chinh phục Li-bi và truyền bá đạo Hồi vào khu vực này. Li-bi trở thành một bộ phận của triều đại Abbassid, Bát-đa cho đến thế kỷ 16. Từ 1510, vùng này và cả Bắc Phi nằm dưới sự đô hộ của đế quốc Thổ Ốt-tô-man. Năm 1911, Italia tuyên chiến với Thổ Nhĩ Kỳ. Người Li-bi với sự giúp đỡ vật chất của Thổ đã đứng lên kháng chiến chống lại Italia. Nổi bật nhất là phong trào kháng chiến của Omar Mukhtar (được nhân dân suy tôn là anh hùng dân tộc). Sau chiến tranh thế giới thứ nhất đế quốc Thổ tan rã. Năm 1925 Italia chiếm Tri-pô-li và đến 1931, Italia chiếm toàn bộ Li-bi. Chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, Anh và Pháp chiếm Li-bi thay chân Italia và cai trị Li-bi đến năm 1951. Ngày 24/12/1951, Li-bi tuyên bố độc lập và thành lập Vương quốc do Vua Idris đứng đầu.
Ngày 1/9/1969, tổ chức "Những sĩ quan trẻ" dưới sự lãnh đạo của Đại tá Muamar El-Kaddafi (lúc đó là trung úy) làm đảo chính lật đổ chế độ quân chủ và thành lập nước Cộng hoà Arập Li-bi.
Ngày 2/3/1977, Đại tá M. Kaddafi tuyên bố đổi tên nước thành Gia-ma-hi-ri-a A-rập Li-bi Nhân dân xã hội chủ nghĩa vĩ đại.
3. Chính trị:
Li-bi lấy "sách xanh" của Đại tá Kaddafi làm nền tảng tư tưởng coi đó là học thuyết thứ 3 của thế giới (học thuyết thứ nhất là TBCN và học thuyết thứ 2 là XHCN). Thực chất của học thuyết này là đề cao Hồi giáo chống cả TBCN và XHCN. Ở Li-bi không có các đảng phái chính trị. Mọi quyền hành đều tập trung trong tay Tổng thống Kaddafi và để duy trì quyền lực của mình, ông thực hiện các biện pháp cứng rắn trong nội bộ, kiên quyết thanh trừng những phần tử có biểu hiện chống đối.
4. Kinh tế:
Nền kinh tế Li-bi chủ yếu dựa vào dầu lửa (trữ lượng khoảng 45 - 50 tỉ thùng). Hiện nay Li-bi khai thác khoảng 50 triệu tấn/năm, xuất khẩu dầu chiếm từ 90 - 95% thu nhập ngoại tệ. Li-bi đang có dự kiến tăng sản lượng khai thác dầu từ 1,65 triệu thùng/ngày lên 2,25 triệu thùng/ngày trong thời gian tới. Các ngành công nghiệp hoá dầu, luyện kim, sản xuất hàng tiêu dùng tương đối phát triển. Li-bi rất chú ý phát triển nông nghiệp, đầu tư hơn 10 tỷ đôla cho phát triển ngành này nhằm tiến tới tự túc về lương thực; và để giải quyết vấn đề thuỷ lợi, Li-bi đang cho xây dựng công trình sông nhân tạo dài 4000 km với tổng chi phí khoảng 25 tỷ đôla nhằm bảo đảm tưới cho khoảng 20 vạn héc-ta đất ven biển và cung cấp nước cho các thành phố lớn và đã hoàn thành giai đoạn 1 với tổng chi phí khoảng 5 tỷ đôla. Các thành phần trong nền kinh tế quốc dân: nông nghiệp chiếm 9%, công nghiệp 45% và dịch vụ 46% (2006). Dự trữ ngoại tệ năm 2005 đạt 35 tỷ USD (số liệu của Ngân hàng Trung ương Li-bi). Mỗi năm Li-bi thặng dư thương mại khoảng hơn 10 tỷ USD. Gần đây, Li-bi thực hiện cải cách kinh tế theo hướng tư nhân hoá và tự do hoá, đặt mục tiêu thu hút 30 tỷ USD vào lĩnh vực dầu lửa để đưa sản lượng lên 2 triệu thùng/ngày vào năm 2010. Năm 2006 Li-bi đã mời các giáo sư kinh tế của trường Harvard soạn thảo ‘Chiến lược kinh tề quốc dân’. Các bạn hàng chính là :Ý, Đức, Tây Ban Nha, Thổ Nhĩ Kỳ.
5. Đối ngoại:
Li-bi thực hiện chính sách đối ngoại không liên kết, tích cực ủng hộ các phong trào giải phóng dân tộc, có tinh thần chống chủ nghĩa đế quốc, chủ nghĩa Xi-ôn, nhưng do đường lối cứng rắn và tính thất thường của Kaddafi nên thường bị Mỹ và phương Tây lợi dụng để chống phá Li-bi. Do mâu thuẫn với A-rập Xê-út nên Kaddafi không tham dự Hội nghị cấp cao A-rập tại Riyadh (28-29/3/2007), nói rằng chương trình của Hội nghị là do Mỹ và I-xra-en sắp đặt, quyền lợi của dân tộc Pa-le-xtin đã bị ‘’mua bán’’ tại Hội nghị này.
* Đối với các vấn đề A-rập, Hồi giáo và châu Phi:
Li-bi tích cực ủng hộ các vấn đề A-rập Hồi giáo (là thành viên của Liên đoàn A-rập, liên minh Maghreb và Tổ chức Hội nghị Hồi giáo OIC). Trong chiến tranh vùng Vịnh, Li-bi không tán thành việc I-rắc xâm lược Cô-oét nhưng thiên về I-rắc. Li-bi phản đối việc Mỹ và Anh phát động chiến tranh chống I-rắc. Khi Saddam Hussein bị hành quyết (30/12/2006), Li-bi đã để quốc tang 03 ngày và tuyên bố dựng tượng ông ở thủ đô Tripoli.
Gần đây, Li-bi tích cực hoạt động nhằm tranh thủ và mở rộng ảnh hưởng ở châu Phi. Li-bi là một trong những nước sáng lập ra Liên minh châu Phi (AU). Vai trò của Li-bi và cá nhân Kaddafi khá nổi bật trong việc giải quyết các cuộc xung đột và tranh chấp tại châu Phi (vấn đề Tchad, vấn đề Dafur-Xu đăng)... Gần đây Kaddafi còn đề nghị AU thành lập một quân đội chung để chống lại âm mưu ‘’ tái thực dân hóa lục địa này’’ của các nước phương Tây. Dự thảo Nghị quyết của Li-bi về vấn đề xã hội được Hội nghị thượng đỉnh AU năm 2006 thông qua.
* Quan hệ với Mỹ và phương Tây:
Mỹ và phương Tây cho rằng Li-bi dung túng bọn khủng bố, gây vụ nổ máy bay Mỹ ở Lockerbie (Scotland) 12/1988 và Pháp ở Niger 9/1989, nên quan hệ khá căng thẳng.
Trước sự thúc ép của Mỹ, ngày 30/3/1992 HĐBA/LHQ ra nghị quyết 748 cấm vận đối với Li-bi. Sau khi Li-bi tuyên bố ngừng giúp đỡ các nhóm khủng bố và trao 2 người bị tình nghi vụ nổ máy bay Mỹ ra xử ở một nước thứ 3, tháng 4/1999, Liên hiệp quốc đã nới lỏng lệnh cấm vận Li-bi. Hiện nay quan hệ giữa Li-bi với phương Tây đã được khôi phục hoàn toàn.
6. Quan hệ với Việt Nam:
Hai nước lập quan hệ ngoại giao ngày 15/3/1975. Li-bi tích cực ủng hộ cuộc đấu tranh của nhân dân ta chống Mỹ cứu nước, ủng hộ ta vào LHQ. Sau khi kháng chiến chống Mỹ thắng lợi, bạn hứa cho ta vay 2 triệu tấn dầu (ta mới nhận được 800.000 tấn thì bạn cắt hợp đồng) với lãi suất thấp trong 4 năm (1976-1980).
Uỷ ban Liên Chính phủ đã họp lần thứ 8 tại Hà Nội tháng 2/1998 và lần thứ 9 tại Tripoli từ 14-17/5/2001 (đoàn Việt Nam do Bộ trưởng xây dựng Nguyễn Mạnh Kiểm làm trưởng đoàn). Ta đã tích cực chuẩn bị họp lần thứ 10 tại Hà Nội vào cuối tháng 5/2006 nhung đến ngày họp bạn xin hoãn.
Hiện nay ta có khoảng gần 1.300 lao động tại Li-bi. Trong đó, 300 người làm việc theo hợp đồng trực tiếp với Li-bi, số còn lại là làm việc theo hợp đồng với các công ty nước ngoài tại Li-bi. Mới đây, bạn tiếp tục đề nghị ta cung cấp thêm lao động trong ngành xây dựng (300 người) và ĐSQ ta đã giới thiệu công ty VINACONEX tiếp tục làm việc với bạn.
Hai bên đang trao đổi việc hợp tác tay 3 gồm Việt Nam-Li-bi và một số nước châu Phi trong lĩnh vực đầu tư, nông nghiệp...
Quan hệ thương mại giữa hai nước còn hạn chế do lệnh cấm vận của LHQ và Mỹ đối với Li-bi. Trong những năm 90’ ta xuất hàng trả nợ, kim ngạch đã đạt từ 7-10 triệu USD/năm. Đầu những 2000, kim ngạch xuất khẩu của ta giảm. Ta xuất: chè, cà phê, gỗ, máy vi tính, giày dép các loại (số lượng không đáng kể) và nhập phân U-rê.
Kim ngạch thương mại 2 chiều những năm gần đây:
|
Năm |
2002 |
2003 |
2004 |
2005 |
2006 |
|
Giá trị (triệu USD) |
0,1 |
0,630 |
6,1 |
1,0 |
5,8 |
- 1978 Phó Chủ tịch Nguyễn Hữu Thọ
- 1978 và 1985 Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Võ Nguyên Giáp
- 1981 Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Trần Quỳnh
- 1986 Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Huỳnh Tấn Phát
- 1989 Chủ tịch Quốc hội Lê Quang Đạo
- 6/1990 Chủ tịch Hội đồng Nhà nước Võ Chí Công
- 1995 Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hà Phan
- 6/1999 Thứ trưởng Ngoại giao Nguyễn Văn Ngạnh.
- 3/2000 Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Phúc Thanh
- 3/2004 Thứ trưởng Quốc phòng Nguyễn Huy Hiệu
- 4/2004 Thứ trưởng Thương mại Đỗ Như Đính
- 5/2004 Chủ nhiệm Ủy ban đối ngoại của Quốc hội Vũ Mão
- 7/2004 Bí thư TƯ Đảng, Bí thư tỉnh ủy Nghệ An Lê Doãn Hợp
- 2/2005 Thứ trưởng Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội Nguyễn Lương Trào
Các đoàn Li-bi thăm Việt Nam:
- 1995 Bộ trưởng Ngoại giao
- 1997 Thứ trưởng Thứ nhất Bộ Ngoại giao
- 1998 Bộ trưởng Bộ Thuỷ sản - Chủ tịch Phân ban Li-bi Uỷ ban liên chính phủ Li-bi - Việt Nam - 30/01-02/02/2007 Thứ trưởng Ngoại giao
Các Hiệp định, thỏa thuận được ký kết giữa Việt Nam và Li-bi:
- Hiệp định hợp tác kinh tế, khoa học kỹ thuật (19/02/1976)
- Hiệp định thương mại (17/10/1983).
- MOU hợp tác giữa 2 BNG (31/01/2007)./.
